طرحواره نقص و شرم چیست؟

طرحواره نقص و شرم چیست؟

طرحواره نقص و شرم یک باور بنیادین است که باعث می‌شود شما به شیوه‌ای انتقادی، احساس کنید پر از عیب و نقص هستید؛ در این صورت اگر مردم به شما نزدیک شوند یا عیب‌های مهمتان را ببینند، شما را طرد کرده و از شما کنار می‌کشند. این طرحواره از طریق تجربیات دوران کودکی شکل می گیرد. ممکن است در کودکانی که در موقعیت‌های آزاردهنده بزرگ شده‌اند یا در دوران کودکی به ظاهر خوب که تمام نیازهای مادی آن‌ها برآورده شده است اما نیازهای عاطفی کودک برآورده نشده است، رخ دهد. تجارب مدرسه مانند مشکلات یادگیری یا عدم مهارت در ورزش نیز می‌تواند منجر به توسعه این طرحواره شود. 

اکثر افراد دارای این طرحواره یک منتقد درونی سرزنش‌گر دارند؛ بنابراین شرم و خودانتقادی که تجربه می‌کنند برای موقعیت نامتناسب خواهد بود.­ به عنوان مثال، یک کارتن شیر را در مغازه‌اي می‌ریزید و برای روزها احساس شرمندگی شدید می‌کنید و سرزنش‌گر درونتان به شما برچسب یک احمق دست و پا چلفتی می‌زند.

فهرست مطالب

چه چیزی طرحواره نقص و شرم را ایجاد می‌کند؟

یکی از احساس‌هایی که با طرحواره نقص و شرم همراه می‌شود، شرمساری است؛ همان هیجانی که به محض برملا شدن عیب‌ها و ایرادها، بروز پیدا می‌کند. از آن‌جایی که حس شرمساری بسیار دردناک و تحمل‌ناپذیر است، فرد هرکاری می‌کند تا آن را از بین ببرد. یکی از این کارها، پنهان‌سازی عیوب است.

موارد زیر نمونه‌هایی از علت‌های ایجاد این طرحواره هستند:

  • یکی از اعضای خانواده به شدت رفتاری انتقادگر و توهین‌آمیز داشته است و فرد را مؤاخذه می‌کرده است.
  • والدین مدام آن‌ها را ناامید و سرخورده می‌کردند.
  • از طرف پدر، مادر و یا هر دو طرد شده و محبتشان را از آن‌ها دریغ کرده‌اند.
  • یکی از اعضای خانواده از نظر جسمی، جنسی یا عاطفی از آن‌ها سواستفاده کرده است.
  • در خانواده تمام اشتباهات به گردنشان انداخته شده است.
  • همواره این پیام را از والدین دریافت کرده‌اند که بی‌ارزش و نالایق هستند و به درد هیچ کاری نمی‌خورند.
  • بارها با برادر و خواهرهایشان به شکلی غیرمنصفانه مقایسه شده و به آن‌ها ترجیح داده شده‌اند.
  • والدین از هم جدا شده یا یکی از والدین زندگی مشترک را ترک کرده است و این افراد خودشان را مقصر می‌دانند.
چه چیزی طرحواره نقص و شرم را ایجاد می‌کند؟

نشانه‌های طرحواره نقص و شرم

طرحواره نقص و شرم ماهیتی درونی و خصوصی دارد و از سوی دیگران خیلی قابل تشخیص نیست. افراد، عیب و ایرادهایی که در این طرحواره ادراک می‌کنند، مربوط به حالت‌های درونی آن‌ها بوده و شناسایی آن‌ها دشوار است. افراد دارای این طرحواره، احساس می‌کنند لیاقت عشق و محبت کسی را ندارند. آن‌ها در دو سر طیف افراط و تفریط هستند؛ یعنی گاهی آسیب‌پذیر هستند و گاهی هم اصلا این حس را ندارند. اکثر این افراد نقابی بر چهره زده و از بروز حس آسیب‌پذیری خودداری می‌کنند. آن‌ها با ناآگاهی و سرکوب حس شرمساری درونی، به سمت مشکلات ارتباطی و افسردگی می‌روند.

اگر سبک مقابله‌ای افراد دارای طرحواره نقص و شرم، فرار باشد، احتمالا دچار اعتیاد یا رفتارهای اجبارگونه می‌شوند. میگساری، مصرف بی‌رویه و خودسرانه داروها، اعتیاد به کار و پرخوری، همگی روش‌هایی هستند که با پناه بردن به آن‌ها بر درد و رنج و بی‌ارزشی خود سرپوش می‌گذارند؛ زیرا به قدری از سوی خانواده طرد شده و احساس عدم شایستگی برای دوست داشته شدن کردند، برایشان پذیرش آن سخت است. طرحواره نقص و شرم باعث می‌شود که صدای والدین عیب‌جوی خود را ملکه ذهنتان کرده و آن‌ها را جزیی از خودگویی‌هایتان کنید. به عبارتی صدای والدین همان تله و دامی است که شما دچار آن شده‌اید.

تمام هدف این افراد از موفقیت‌طلبی، جبران کمبود و نقص‌هایشان است و به احتمال زیاد هر لحظه ممکن است احساس خوشبختی در آن‌ها به باد فنا برود. از طرفی هر شکست یا ناکامی آن‌ها را به ورطه نابودی می‌کشاند؛ بنابراین یا موفقیتی کسب می‌کنند و دچار غرور می‌شوند، یا شکست می‌خورند و احساس بی‌ارزشی می‌کنند. همچنین با شغل‌هایی که نیازمند سخنوری هستند، مشکل دارند؛ زیرا با صحبت کردن میان دیگران راحت نیستند و دچار اضطراب می‌شوند.

موارد زیر به اختصار به علامت‌هایی از طرحواره نقص و شرم اشاره می‌کند:

  • اگر شریک عاطفیتان به شما احترام بگذارد، انگار خوشی به شما نیامده و او را مورد انتقاد قرار می‌دهید. شما به عواطف عاشقانه زندگیتان مجال بروز نمی‌دهید و با رفتارهایتان به شریک زندگیتان نشان می‌دهید که لیاقت عشق و محبت او را ندارید.
  • نسبت به شریک زندگیتان احساس مالکیت دارید و از همین رو احساس حسادت شما دائما فعال است. این مدل رفتاری می‌تواند با افراد مهم دیگر زندگی شما نیز تکرار شود.
  • اگرچه کسانی که دوستشان دارید به شما اهمیت می‌دهند و احترام می‌گذارند، اما شما مدام از آن‌ها تقاضای حمایت کرده و از عشق آن‌ها اطمینان‌جویی می‌کنید.
  • خودتان را جلوی دیگران تحقیر می‌کنید.
  • با افراد مهم زندگی خود طوری رفتار می‌کنید که او به خودش اجازه می‌دهد از شما ایراد بگیرد، تحقیرتان کرده و با شما بدرفتاری کند.
  • اگر کسی از شما انتقاد درستی کند، به شدت موضع دفاعی گرفته و در برابر فرد انتقادگر، حالت خصمانه به خود می‌گیرید.
  • از فرزندان خود به شدت انتقاد می‌کنید.
  • اگر موفقیتی نصیب شما شود، خودتان را لایق این موفقیت نمی‌دانید. اگر هم نتوانید موفقیتی کسب کنید به شدت عصبانی می‌شويد.
  • در برابر مشكلات زندگي و ارتباطي، سخت نااميد مي‌شويد و به دام افسردگي ميفتيد.
  • وقتي در جمع صحبت مي‌كنيد به شدت مضطرب مي‌شويد.

تست طرحواره نقص و شرم

به سوالات مطرح‌شده با توجه به اينكه در چندسال اخير زندگيتان به چه ميزان در مورد شما درست است، پاسخ دهید و از مقیاس‌های زیر برای پاسخ‌گویی استفاده کنید:

  1. کاملا غلط
  2. تقریبا غلط
  3. بیشتر درست است تا غلط
  4. اندکی درست
  5. تقریبا درست
  6. کاملا درست

پرسش‌ها:

  • هیچ زن یا مردی مرا دوست ندارد، مخصوصا اگر مرا بشناسد.
  • ذاتا فردی مشکل‌دار و بی‌ارزش هستم و لیاقت عشق دیگران را ندارم.
  • رازهای سر به مُهرم را با هیچ‌کس، حتی عزیزان خودم، در میان نمی‌گذارم.
  • تقصیر من است که والدینم دوستم ندارند.
  • شخصیت واقعی خود را پنهان می‌کنم. شخصیت واقعی من غیرقابل‌پذیرش است؛ بنابراین سعی می‌کنم شخصیت کاذب خود را به دیگران نشان دهم.
  • اغلب به سمت افرادی کشیده می‌شوم (والدین، دوستان، شریک عاطفی) که دست رد به سینه من می‌زنند یا مدام از من ایراد می‌گیرند.
  • اغلب خودم را به باد انتقاد می‌گیرم و شخصیتم را خرد می‌کنم؛ خصوصا در حضور کسانی این کار را می‌کنم که مرا دوست دارند.
  • ویژگی‌های مثبت من در نظرم هیچ ارزشی ندارند.
  • احساس شرمساری زیادی را تجربه می‌کنم.
  • یکی از ترس‌های اصلی من این است که عیب‌هایم برملا شوند.

نمره هر یک از پاسخ‌هایتان را با یکدیگر جمع کنید. اگر در هریک از این عبارات، نمره 5 یا 6 را گرفته‌اید، بدانید که آن جمله در ذهن شما نهادینه شده است، هرچند که نمره کل شما پایین باشد. مجموع نمرات شما به شکل زیر تفسیر می‌شود:

  • نمره 10 تا 19- خیلی پایین: احتمالا این طرحواره در ذهن شما شکل نگرفته است.
  • نمره 20 تا 29 – نسبتا پایین: این طرحواره ممکن است گاهی یقه شما را بگیرد.
  • نمره 30 تا 39 – متوسط: این طرحواره باعث مشکلاتی برای شما شده است.
  • نمره 40 تا 49 – بالا: بدون شک طرحواره نقص و شرم یکی از طرحواره‌های مهم شما است.
  • نمره 50 تا 60 – شدید: طرحواره نقص و شرم، طرحواره اصلی زندگی شما است.

رهایی از طرحواره نقص و شرم

  1. احساس بی‌ارزشی و شرمساری دوران کودکی خود را درک کنید و کودک آسیب‌دیده درون خود را حس کنید. این کار را با تجربه کردن دوباره آن احساسات با به یاد آوردن ریشه و منشا آن انجام دهید.
  2. به یاد داشته باشید که آن‌چه عیب درک می‌شود، معمولاً رفتارهایی است که در کودکی آموخته شده و قابل تغییر است.
  3. با بررسی و فهرست کردن شواهد موافق و مخالف نقص درونی، فکر ناقص بودن خود را به چالش بکشید.
  4. فهرستی از سبک‌های مقابله‌ای خود (فرار، تسلیم یا جنگیدن) برای کنار آمدن با احساسات درونی مرتبط با طرحواره نقص و شرم تهیه کنید.
  5. تلاش کنید دست از رفتارهای مقابله‌ای که جواب نمی‌دهند بردارید.
  6. معیارهایتان را برای شریک زندگی جذاب و غیر جذاب یادداشت کنید.
  7. نقاط ضعف و قدرت خود را یادداشت کنید.
  8. نقاط ضعف خود را به طور جدی ارزیابی کنید.
  9. برای تغییر نقاط ضعف تغییرپذیر برنامه‌ریزی نمایید.
  10. نامه‌ای به والد یا والدین سرزنش‌گر خود بنویسید.
  11. تلاش کنید در روابط صمیمی خود صادقانه‌تر رفتارکنید.
  12. عشق و محبت افراد نزدیک خود را بپذیرید.
  13. اجازه ندهید دیگران به رفتارهای توهین‌آمیز و نامحترمانه خود با شما ادامه دهند.
  14. اگر در روابط خود به طرف مقابل خود ایراد می‌گیرید و او را سرزنش می‌کنید، دست از این کار بردارید.
  15. روابطی را انتخاب کنید به جای انتقادگری، حمایت‌کننده باشند. شریک‌هایی را برگزینید که شما را دوست دارند و می‌پذیرند.
  16. برای افرادی که به آن‌ها اعتماد دارید، خود را افشا کنید. هرچه بیشتر مسائلتان را به اشتراک بگذارید و پذیرفته شوید، بیشتر بر این طرحواره غلبه خواهید کرد.

سخن پایانی

رهایی از طرحواره نقص و شرم و درمان آن کار راحتی نیست. مواجه شدن با ایرادها و نقص‌ها دردناک و سخت است. به نظر می‌رسد در این مسیر نیاز به همراهی فردی متخصص لازم باشد. طرحواره‌ درمانگران بنیاد روانشناختی ماروم می‌توانند به شما در این فرآیند پرتلاطم و سخت کمک کنند.

معرفی نویسنده: مبینا مقدم

معرفی نویسنده: مبینا مقدم

کارشناسی روانشناسی رو از دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی گرفتم. در حال حاضر در مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی سلامت از دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان دانشگاه ایران مشغول به تحصیلم.
تولید محتوای علمی روانشناسی همیشه بخش جدانشدنی و مورد علاقه من بوده که این روزها برای تحقق بخشیدن بهش، قلم می‌زنم و می نویسم.

نظر شما درباره طرحواره نقص و شرم چیست؟ از تجربیات خود با ماروم صحبت کنید.
حال خوب و آروم با ماروم
درخواست مشاوره

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

×